ก่อนสอนลูกอ่าน เราควรสร้างอะไร

พ่อแม่แทบทุกคนอยากเห็นวันที่ลูกหยิบหนังสือขึ้นมาแล้วอ่านได้ด้วยตัวเอง

เมื่อเด็กเริ่มโต เราจึงพยายามสอนให้รู้จัก ก ไก่ ข ไข่ สระ วรรณยุกต์ ฝึกสะกดคำ และบางครั้งก็อดกังวลไม่ได้เมื่อเห็นลูกของคนอื่นอ่านหนังสือได้เร็วกว่าลูกของเรา

แต่ก่อนจะถามว่า

ลูกอ่านออกหรือยัง?

อาจมีคำถามที่สำคัญกว่านั้น

ก่อนที่ลูกจะอ่านออก เราควรสร้างอะไรไว้ในตัวเขาก่อน?

เพราะการอ่านไม่ได้เริ่มต้นในวันที่เด็กจำตัวอักษรได้ การอ่านเริ่มต้นก่อนหน้านั้นนานมาก

• เริ่มจากวันที่เด็กได้ยินเสียงของคนในบ้าน
• วันที่มีคนพูดคุยกับเขา
• วันที่เขาชี้สิ่งหนึ่งแล้วมีผู้ใหญ่บอกชื่อของสิ่งนั้น
• วันที่เขาถามว่า “ทำไม?” แล้วมีใครสักคนตั้งใจฟัง
• และวันที่มีคนเปิดหนังสือเล่มหนึ่งขึ้นมาอ่านให้เขาฟัง

ก่อนสร้างเด็กที่อ่านออก เราจึงควรสร้างรากที่จะทำให้เขากลายเป็นนักอ่าน

ก่อนตัวหนังสือ ต้องมีภาษา

ลองนึกถึงคำง่าย ๆ คำหนึ่ง — “ช้าง”

เด็กคนหนึ่งอาจสะกดคำว่าช้างได้ถูกต้อง แต่ถ้าเขาไม่รู้ว่าช้างคืออะไร ไม่เคยเห็นภาพ ไม่เคยฟังเรื่องราวเกี่ยวกับช้าง และไม่รู้ว่าช้างมีลักษณะอย่างไร การอ่านคำนั้นก็ยังมีความหมายไม่มากนัก

ขณะที่เด็กอีกคนอาจเคยเห็นช้างในหนังสือ รู้ว่าช้างตัวใหญ่ มีงวง มีหูขนาดใหญ่ กินพืช และเคยฟังนิทานเกี่ยวกับช้างมาหลายเรื่อง เมื่อเขาอ่านคำว่า “ช้าง” ได้ ตัวอักษรเพียงไม่กี่ตัวจึงเปิดโลกของความหมายจำนวนมากขึ้นมาในความคิดของเขา

การอ่านไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนตัวอักษรให้เป็นเสียง แต่ต้องเปลี่ยนเสียงนั้นให้เป็นความหมายด้วย

ดังนั้น ก่อนเร่งให้เด็กจำตัวอักษร เราควรช่วยสร้างโลกของภาษาในหัวของเขาเสียก่อน

คุยกับลูกให้มาก

วิธีสร้างภาษาที่ง่ายที่สุดไม่จำเป็นต้องซื้อแบบฝึกหัด คือ พูดคุยกับลูก

• ระหว่างเดินไปตลาด — “วันนี้ท้องฟ้าครึ้มจัง หนูคิดว่าฝนจะตกไหม?”
• ตอนทำอาหาร — “น้ำเริ่มเดือดแล้ว เห็นฟองไหม?”
• เมื่อเห็นใบไม้ปลิว — “ลมแรงจัง ทำไมใบไม้ถึงปลิวไปทางนั้นนะ?”
• เมื่อเห็นมดเดินเป็นแถว — “หนูคิดว่ามดกำลังไปไหน?”

บทสนทนาเล็ก ๆ เหล่านี้กำลังสร้างคำศัพท์ ความเข้าใจ และความคิดให้เด็กอยู่ตลอดเวลา

Harvard Center on the Developing Child อธิบายปฏิสัมพันธ์ระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ที่ตอบสนองกันไปมาว่า Serve and Return เด็กมอง ชี้ ส่งเสียง หรือพูด แล้วผู้ใหญ่ตอบกลับ การโต้ตอบลักษณะนี้ช่วยสนับสนุนพื้นฐานของภาษา ทักษะทางสังคม และการพัฒนาความสามารถทางความคิดของเด็ก

บางครั้งการเตรียมลูกให้พร้อมสำหรับการอ่านจึงไม่ได้เริ่มจากการถามว่า “ตัวนี้อ่านว่าอะไร?” แต่อาจเริ่มจากการนั่งลงแล้วถามว่า “วันนี้หนูเจออะไรมาบ้าง?”

ก่อนตาจะอ่านหนังสือ หูต้องรู้จักภาษา

เด็กใช้หูเรียนรู้ภาษามานานก่อนที่จะอ่านตัวอักษร

• เขาได้ยินจังหวะของคำ
• ได้ยินคำที่เหมือนกันและแตกต่างกัน
• ได้ยินเสียงต้นและเสียงท้าย
• ได้ยินพยางค์
• ได้ยินคำคล้องจอง

เราเล่นกับภาษาได้ง่าย ๆ พูดว่า “กา — ไก่ — กุ้ง” แล้วลองฟังว่าอะไรเหมือนกัน หรือพูดช้า ๆ ว่า “มะ — ละ — กอ” แล้วตบมือตามแต่ละจังหวะ

ไม่จำเป็นต้องเรียกกิจกรรมเหล่านี้ว่า “เรียน” เด็กอาจเล่นกับเสียงขณะอาบน้ำ นั่งรถ หรือเดินเล่นกับพ่อแม่ก็ได้

วันหนึ่งเมื่อเขาเริ่มเรียนว่าตัวอักษรใช้แทนเสียง สิ่งที่อยู่ในหูจะค่อย ๆ เชื่อมกับสิ่งที่อยู่บนหน้ากระดาษ

การอ่านจึงไม่ใช่สิ่งที่เริ่มต้นจากดวงตาเพียงอย่างเดียว มันเริ่มจากการฟังด้วย

ทำให้เด็กเห็นว่าตัวหนังสือมีประโยชน์

สำหรับผู้ใหญ่ ตัวหนังสืออยู่รอบตัวจนเราแทบไม่ทันสังเกต ป้ายถนน ฉลากอาหาร ชื่อร้าน เมนู ข้อความในโทรศัพท์ ป้ายราคา ชื่อบนกล่อง หนังสือ และใบเสร็จ

สิ่งเหล่านี้ล้วนบอกเด็กว่ามนุษย์ใช้ตัวหนังสือเพื่อสื่อความหมาย

• เวลาไปซื้อของ — “ตรงนี้เขียนว่าลดราคา”
• เวลาเปิดกล่องอาหาร — “เรามาดูกันว่าต้องต้มกี่นาที”
• เมื่อได้รับข้อความ — “คุณยายส่งข้อความมาบอกว่าจะมาหาเราพรุ่งนี้”

เด็กกำลังค่อย ๆ เข้าใจว่าการอ่านไม่ใช่กิจกรรมที่มีไว้ทำข้อสอบ แต่ การอ่านเป็นเครื่องมือที่มนุษย์ใช้ในชีวิตจริง

เมื่อเด็กมองเห็นประโยชน์ของตัวหนังสือ เขาก็มีเหตุผลที่จะอยากรู้ว่ามันเขียนว่าอะไร

ก่อนให้ลูกอ่านหนังสือ ทำให้เขารักหนังสือ

ลองนึกถึงเด็กสองคน เด็กคนแรกเห็นหนังสือแล้วนึกถึง “อ่านสิ” “ผิดอีกแล้ว” “จำไม่ได้เหรอ?” และ “ทำไมเพื่อนอ่านได้แล้ว?”

ส่วนเด็กอีกคนเห็นหนังสือแล้วนึกถึงเสียงของพ่อ อ้อมกอดของแม่ เรื่องตลก เจ้าหญิง ไดโนเสาร์ สัตว์ประหลาด อวกาศ และเรื่องราวที่อยากรู้ว่าจะเกิดอะไรขึ้นต่อ

หนังสือเล่มเดียวกัน แต่ความรู้สึกของเด็กสองคนแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง นี่เป็นเหตุผลที่ก่อนสร้าง ความสามารถในการอ่าน เราควรช่วยสร้าง ความรู้สึกที่ดีต่อการอ่าน ด้วย

American Academy of Pediatrics หรือ AAP แนะนำการอ่านหนังสือร่วมกับเด็กตั้งแต่วัยทารก โดยมองว่าการอ่านร่วมกันช่วยสนับสนุนพัฒนาการด้านภาษา ความคิด การรู้หนังสือ และด้านสังคมอารมณ์ รวมถึงช่วยสร้างความสัมพันธ์เชิงบวกระหว่างเด็กกับผู้ดูแล

เป้าหมายแรกของเราจึงอาจไม่ใช่ “ทำอย่างไรให้ลูกอ่านหนังสือเล่มนี้ได้?” แต่เป็น

ทำอย่างไรให้เขาอยากหยิบหนังสือเล่มต่อไป?

อ่านนิทานก่อนนอนให้ลูก

หากจะเลือกกิจกรรมง่าย ๆ เพียงหนึ่งอย่างสำหรับสร้างรากของการอ่าน การอ่านนิทานก่อนนอน เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีมาก

• ก่อนนอน ลองวางโทรศัพท์ลงสักครู่
• ปิดโทรทัศน์
• ให้ลูกเลือกหนังสือหนึ่งเล่ม
• แล้วนั่งอ่านด้วยกัน

ไม่จำเป็นต้องเป็นหนังสือราคาแพง ไม่จำเป็นต้องเป็นหนังสือวิชาการ ไม่จำเป็นต้องอ่านหลายเล่ม และไม่จำเป็นต้องอ่านจนจบทุกคืน อาจเป็นเพียง 10–15 นาที แต่สิบกว่านาทีนั้นมีสิ่งมากมายเกิดขึ้น

• เด็กได้ยินคำศัพท์ที่อาจไม่ได้ยินในการสนทนาทั่วไป
• ได้เรียนรู้ว่าประโยคทำงานอย่างไร
• ได้เรียนรู้ว่าเหตุการณ์หนึ่งนำไปสู่อีกเหตุการณ์หนึ่ง
• ได้รู้จักตัวละคร
• ได้สัมผัสความกลัว ความดีใจ ความเสียใจ ความกล้าหาญ และความเห็นอกเห็นใจผ่านเรื่องราว
• และที่สำคัญที่สุด เขาได้อยู่กับคนที่เขารัก

AAP ระบุว่าการอ่านและพูดคุยเกี่ยวกับหนังสือสามารถกลายเป็นกิจวัตรที่มีภาษาและเรื่องราวอยู่ในชีวิตประจำวันรวมถึงช่วงก่อนนอน และช่วยสร้างทั้งพัฒนาการทางภาษาและความสัมพันธ์เชิงบวกกับการอ่าน

ลองคิดดูว่าถ้าเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นคืนแล้วคืนเล่า เด็กอาจค่อย ๆ เชื่อมโยงว่า

• หนังสือ = พ่อ
• หนังสือ = แม่
• หนังสือ = อ้อมกอด
• หนังสือ = ความสนุก
• หนังสือ = เวลาที่เราอยู่ด้วยกัน

ก่อนที่เขาจะรู้เสียอีกว่า “การอ่านมีประโยชน์อย่างไร” เขาอาจรักหนังสือไปแล้ว

อย่าเปลี่ยนนิทานก่อนนอนให้เป็นข้อสอบ

หลังอ่านนิทานจบ เราไม่จำเป็นต้องถามทุกคืนว่า “เมื่อกี้มีตัวละครกี่ตัว?” “จำได้ไหมว่าใครพูดอะไร?” หรือ “เรื่องนี้สอนว่าอะไร?” ถ้าทำเช่นนี้บ่อยเกินไป ช่วงเวลาแห่งความสุขอาจค่อย ๆ กลายเป็นชั่วโมงสอบย่อยก่อนนอน

บางคืนถามได้ แต่ควรเป็นคำถามที่เปิดพื้นที่ให้เด็กคิด

• “หนูชอบตัวละครตัวไหนที่สุด?”
• “หนูคิดว่าเขารู้สึกยังไง?”
• “ถ้าเป็นหนู หนูจะทำอย่างไร?”
• “หนูคิดว่าหลังจากนี้จะเกิดอะไรขึ้น?”

หรือบางคืน ไม่ต้องถามอะไรเลย

• อ่านจบ
• หัวเราะ
• กอดกัน
• ปิดหนังสือ
• แล้วนอน

เพราะบางครั้งสิ่งสำคัญที่สุดไม่ใช่ว่าเด็กจำเนื้อเรื่องได้กี่เปอร์เซ็นต์ แต่คือเขาจำได้ว่า

ตอนฉันยังเด็ก มีใครคนหนึ่งอ่านนิทานให้ฉันฟังก่อนนอน

อ่านกับลูก ไม่ใช่แค่อ่านให้ลูกฟัง

หนังสือหนึ่งเล่มเป็นพื้นที่สนทนาได้ สมมติในภาพมีลูกหมีหลบอยู่หลังต้นไม้ เราหยุดแล้วถามว่า “หนูคิดว่าลูกหมีไปอยู่ตรงนั้นทำไม?” เด็กตอบว่า “มันกลัว” แล้วเราถามต่อว่า “หนูเห็นอะไรที่ทำให้คิดว่ามันกลัว?”

เพียงเท่านี้ เด็กกำลังใช้การสังเกต ภาษา เหตุผล ความเข้าใจอารมณ์ และจินตนาการ ทั้งหมดจากหนังสือเพียงหน้าเดียว

เด็กไม่จำเป็นต้องนั่งเงียบตลอดการอ่าน

• เขาถามได้
• ชี้ได้
• เล่าเองได้
• ข้ามหน้าได้
• ย้อนกลับได้
• หัวเราะได้

การอ่านร่วมกันจึงไม่ใช่การที่ผู้ใหญ่ส่งความรู้ไปให้เด็กฝ่ายเดียว แต่คือการสร้างความหมายร่วมกัน

รักษาคำว่าทำไมของลูกเอาไว้

เด็กเล็กเป็นนักตั้งคำถามโดยธรรมชาติ

• ทำไมฝนตก?
• ทำไมปลาถึงอยู่ในน้ำได้?
• ทำไมมดเดินเป็นแถว?
• ทำไมพระจันทร์ตามรถเรา?
• ทำไมคนต้องนอน?

บางครั้งคำถามเหล่านี้ทำให้ผู้ใหญ่เหนื่อย แต่ลองมองอีกมุมหนึ่ง คำว่า “ทำไม?” คือหลักฐานว่าเด็กกำลังพยายามสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับโลก

ถ้าเด็กถามแล้วเราไม่รู้ เราไม่จำเป็นต้องแต่งคำตอบ พูดได้เลยว่า

พ่อก็ไม่รู้เหมือนกัน เราลองหาคำตอบด้วยกันไหม?

ประโยคนี้อาจสอนสิ่งที่สำคัญยิ่งกว่าคำตอบเสียอีก มันสอนว่า การไม่รู้ไม่ใช่เรื่องน่าอาย และ เมื่อเราไม่รู้ เราไปเรียนรู้ได้

นี่คือคุณสมบัติของนักอ่านที่สำคัญมาก เพราะคนอ่านหนังสือไม่ได้อ่านเพราะรู้ทุกอย่าง เขาอ่านเพราะรู้ว่า ยังมีสิ่งที่ตัวเองไม่รู้

อย่าทำให้การอ่านกลายเป็นความกลัว

เด็กอ่านผิดเป็นเรื่องธรรมดา จำไม่ได้ก็เป็นเรื่องธรรมดา เขาอาจสับสนตัวอักษรบางตัว อาจสะกดช้า อาจต้องลองหลายครั้ง แต่สิ่งที่ผู้ใหญ่พูดหลังความผิดพลาดนั้นสำคัญมาก

ถ้าเด็กได้ยินบ่อย ๆ ว่า

• “ผิดอีกแล้ว”
• “ง่ายแค่นี้เอง”
• “ทำไมจำไม่ได้?”
• “เพื่อนเขาอ่านได้หมดแล้ว”

การอ่านอาจเริ่มเชื่อมโยงกับความรู้สึกว่า ฉันไม่เก่ง แต่ถ้าเราเปลี่ยนเป็น

• “ใกล้แล้ว ลองอีกที”
• “คำนี้ยากนะ เรามาดูด้วยกัน”
• “เมื่อกี้หนูอ่านตรงนี้ได้แล้วนะ”

เด็กจะค่อย ๆ เรียนรู้อีกอย่างหนึ่งว่า

ความผิดพลาดไม่ได้หมายความว่าฉันเรียนไม่ได้

การรักษาความมั่นใจว่า “ฉันเรียนรู้ได้” สำคัญกว่าการเร่งให้เด็กอ่านเร็วกว่าเพื่อน

บ้านไม่ควรกลายเป็นโรงเรียนกวดวิชาแห่งแรก

เมื่อรู้ว่าครอบครัวมีความสำคัญต่อการอ่าน เราต้องระวังไม่ตีความว่าพ่อแม่ต้องเร่งสอนลูกให้มากกว่าเดิม

ไม่จำเป็นต้องให้เด็กอ่านหนังสือได้ตั้งแต่อายุยังน้อยที่สุด ไม่จำเป็นต้องทำแบบฝึกหัดเต็มโต๊ะ และไม่จำเป็นต้องเปรียบเทียบว่า “ทำไมลูกบ้านนั้นอ่านได้แล้ว?” เพราะเด็กแต่ละคนพัฒนาไม่เท่ากัน

สิ่งที่ครอบครัวควรสร้างก่อนการแข่งขันทางวิชาการ คือพื้นที่ที่เด็กรู้สึกว่า

• ฉันถามได้
• ฉันลองได้
• ฉันอ่านผิดได้
• ฉันไม่รู้ได้
• ฉันขอความช่วยเหลือได้
• และฉันเรียนรู้ได้

บ้านจึงไม่ควรเป็นสถานที่ที่เด็กถูกสอบตลอดเวลา แต่ควรเป็นสถานที่ที่เด็กกล้าเรียนรู้

ต้นไม้แห่งการอ่าน

ลองจินตนาการว่าการอ่านเป็นต้นไม้หนึ่งต้น สิ่งที่เราเห็นอยู่เหนือพื้นดินคือ

• อ่านคำได้
• อ่านประโยคได้
• อ่านคล่อง
• อ่านหนังสือได้

แต่สิ่งที่เราไม่ค่อยเห็นคือรากจำนวนมากที่อยู่ข้างใต้

• ภาษา คำศัพท์ และการฟัง
• การสนทนาและการเล่นกับเสียง
• ความอยากรู้อยากเห็นและประสบการณ์ในชีวิต
• หนังสือและนิทานก่อนนอน
• ความสัมพันธ์กับพ่อแม่
• ความรู้สึกปลอดภัยเมื่อทำผิด
• และความเชื่อว่าตัวเองเรียนรู้ได้

เราไม่สามารถทำให้ต้นไม้สูงขึ้นด้วยการดึงยอดมันทุกวัน แต่เรา รดน้ำ ดูแลดิน และสร้างรากให้แข็งแรง ได้ แล้ววันหนึ่งต้นไม้จะเติบโตขึ้นเอง

ก่อนสร้างเด็กที่อ่านออก จงสร้างเด็กที่อยากอ่าน

• วันหนึ่งลูกจะจำตัวอักษรได้
• วันหนึ่งเขาจะสะกดคำได้
• วันหนึ่งเขาจะอ่านประโยคได้
• และวันหนึ่ง เขาอาจเปิดหนังสือโดยไม่ต้องมีใครบอก

ถึงตอนนั้น สิ่งที่พ่อแม่สร้างไว้ก่อนหน้านี้จะเริ่มปรากฏผล เพราะเราไม่ได้เพียงสร้างเด็กที่เปลี่ยน ตัวอักษร → เป็นเสียง ได้ แต่กำลังสร้างมนุษย์ที่เปลี่ยน ตัวอักษร → เป็นความหมาย → เป็นความคิด → เป็นจินตนาการ → เป็นความรู้ใหม่ ได้

ดังนั้น ก่อนถามว่า “ลูกอ่านออกหรือยัง?” ลองถามตัวเราเองก่อนว่า

เราได้ทำให้เขาอยากรู้ว่าในหนังสือมีอะไรแล้วหรือยัง?

เพราะก่อนสอนลูกให้อ่านหนังสือ สิ่งสำคัญที่สุดอย่างหนึ่งที่เราสร้างได้ คือความรักในการเรียนรู้