พ่อแม่คือครูคนแรกของลูก

โลกใบที่ 1 ของการเรียนรู้ เริ่มต้นที่บ้าน

ก่อนที่เด็กคนหนึ่งจะรู้จักคำว่า “โรงเรียน” ก่อนที่จะมีครูประจำชั้น หนังสือเรียน กระดาน หรือข้อสอบ เด็กคนนั้นได้เริ่มเรียนรู้ไปแล้ว

เขาเรียนรู้จากใบหน้าของแม่ จากเสียงของพ่อ จากอ้อมกอดของคนในบ้าน จากสิ่งของที่หยิบจับ จากคำพูดที่ได้ยินทุกวัน และจากทุกสิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัว

เพราะฉะนั้น การศึกษาของมนุษย์ไม่ได้เริ่มต้นในวันที่เด็กเดินผ่านประตูโรงเรียน

การศึกษาเริ่มต้นที่บ้าน และพ่อแม่หรือผู้ดูแล คือครูคนแรกของเด็ก

ครูคนแรก ไม่ได้หมายถึงคนที่สอน ก ข ค

เมื่อพูดว่า “พ่อแม่คือครูคนแรก” หลายคนอาจนึกถึงการสอนลูกอ่านหนังสือ สอนนับเลข หรือเตรียมความพร้อมก่อนเข้าโรงเรียน แต่ความหมายของคำว่า ครูคนแรก กว้างกว่านั้นมาก

ลองนึกถึงเด็กเล็กคนหนึ่ง เมื่อเขาร้องแล้วมีใครเดินเข้ามาหา เขากำลังเรียนรู้ว่า

เมื่อฉันต้องการความช่วยเหลือ มีคนรับรู้ถึงฉัน

เมื่อเขาชี้ไปที่สุนัข แล้วแม่พูดว่า “ใช่ นั่นหมา” เขากำลังเชื่อมโยงเสียง คำ และสิ่งที่มองเห็นเข้าด้วยกัน

เมื่อเขาทำแก้วน้ำหก แล้วพ่อไม่ได้ตะโกนใส่ แต่พูดว่า “ไม่เป็นไร เรามาช่วยกันเช็ด” เขาไม่ได้เรียนเพียงวิธีเช็ดน้ำ เขากำลังเรียนรู้ว่า ความผิดพลาดสามารถแก้ไขได้

การเรียนรู้เช่นนี้เกิดขึ้นวันละนับครั้งโดยไม่มีตารางเรียน ไม่มีแบบฝึกหัด และไม่มีคะแนน

องค์การอนามัยโลก หรือ WHO ระบุว่า ในช่วงปฐมวัย ครอบครัวเป็นผู้มีบทบาทหลักในการมอบการดูแลที่เอื้อต่อพัฒนาการของเด็ก ทั้งสุขภาพ โภชนาการ ความปลอดภัย การดูแลอย่างตอบสนอง และโอกาสในการเรียนรู้ตั้งแต่แรกเกิด

นี่คือเหตุผลว่าทำไมบ้านจึงอาจเรียกได้ว่าเป็น โรงเรียนแห่งแรกของมนุษย์

ก่อนเด็กจะเรียนจากคำสอน เขาเรียนจากความสัมพันธ์

เด็กเล็กยังอ่านข้อความไม่ได้ แต่เขาอ่านสีหน้าเราได้ เขายังไม่เข้าใจคำว่า “ความรัก” แต่รับรู้ได้จากการถูกกอด เขายังไม่รู้จักคำว่า “ความปลอดภัย” แต่เรียนรู้จากการที่มีใครบางคนตอบสนองเมื่อเขาต้องการความช่วยเหลือ

ศูนย์พัฒนาการเด็กแห่งมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดอธิบายปฏิสัมพันธ์ลักษณะนี้ด้วยแนวคิด Serve and Return คล้ายการตีลูกเทนนิสกลับไปกลับมา เด็กส่งสัญญาณออกมา เช่น มองหน้า ชี้ ส่งเสียง ยิ้ม ร้อง หรือพูดบางคำ แล้วผู้ใหญ่รับสัญญาณนั้นและตอบกลับ

เด็กชี้นก พ่อมองตามแล้วพูดว่า “นกตัวนั้นกำลังบินไปไหนนะ?” เด็กตอบหรือชี้ต่อ การสนทนาเล็ก ๆ เกิดขึ้น

ปฏิสัมพันธ์ไปกลับเช่นนี้ช่วยสนับสนุนพัฒนาการด้านภาษา ทักษะทางสังคม และเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างรากฐานการทำงานของสมองในช่วงต้นชีวิต

นั่นหมายความว่า บางครั้งสิ่งที่มีคุณค่าต่อการเรียนรู้ของเด็กมากที่สุด อาจไม่ได้เป็นของเล่นราคาแพงหรือคอร์สเรียนพิเศษ แต่อาจเป็นเพียง

ผู้ใหญ่คนหนึ่งที่หยุดสิ่งที่กำลังทำ แล้วหันมาฟังเด็กจริง ๆ

เด็กเรียนจากสิ่งที่เราเป็น มากกว่าสิ่งที่เราบอก

เราสามารถบอกลูกว่า “ต้องอ่านหนังสือนะ” แต่ถ้าเด็กไม่เคยเห็นคนในบ้านอ่านอะไรเลย สิ่งที่เด็กเห็นกับสิ่งที่ผู้ใหญ่พูดอาจเป็นคนละเรื่องกัน

เราสามารถสอนว่า “พูดกับคนอื่นดี ๆ” แต่ถ้าเด็กได้ยินผู้ใหญ่ในบ้านตะคอกใส่กันอยู่เสมอ เด็กก็ได้รับบทเรียนอีกแบบหนึ่ง

เด็กสังเกตเราอยู่ตลอดเวลา

• เมื่อเด็กเห็นพ่ออ่านวิธีซ่อมของที่ไม่รู้ เขาเรียนรู้ว่า ถ้าไม่รู้ เราหาความรู้เพิ่มได้
• เมื่อเห็นแม่ทำผิดแล้วพูดว่า “แม่ผิดเอง ขอโทษนะ” เด็กเรียนรู้ว่า การยอมรับความผิดไม่ได้ทำให้เราเป็นคนอ่อนแอ
• เมื่อเห็นผู้ใหญ่ขอบคุณพนักงานร้านอาหาร คนขับรถ หรือคนเก็บขยะ เด็กเรียนรู้เรื่อง การให้เกียรติมนุษย์คนอื่น
• เมื่อเห็นพ่อแม่มีปัญหาแล้วค่อย ๆ หาวิธีแก้ แทนที่จะโทษกัน เด็กกำลังเรียนวิชา การแก้ปัญหา

บทเรียนเหล่านี้ไม่มีอยู่ในตารางเรียน แต่กลับอาจติดตัวเด็กไปตลอดชีวิต

ดังนั้น การเป็นครูคนแรกของลูกจึงไม่ได้หมายความว่า เราต้องรู้ทุกอย่าง แต่หมายความว่า เรากำลังเป็นตัวอย่างของการใช้ชีวิตให้เด็กเห็นอยู่ทุกวัน

ภาษาเริ่มต้นจากการพูดคุย ไม่ใช่แบบฝึกหัด

เด็กพัฒนาภาษาจากการได้ยิน ได้ตอบ ได้ถาม และได้มีคนตอบกลับ ลองเปรียบเทียบบทสนทนาสองแบบ

เด็กพูดว่า “แม่ ดูต้นไม้” ผู้ใหญ่ตอบว่า “อืม” บทสนทนาจบลงตรงนั้น

แต่ถ้าตอบว่า “ต้นใหญ่จังเลย หนูเห็นอะไรอยู่บนต้นไม้บ้าง?” เด็กอาจตอบว่า “นก” แล้วเราถามต่อได้อีกว่า “หนูคิดว่านกขึ้นไปทำอะไร?”

คำถามง่าย ๆ เพียงไม่กี่คำสามารถพาเด็กไปจาก การมองเห็น → การสังเกต → ภาษา → จินตนาการ → การคิด

UNICEF และ WHO มีแนวทาง Care for Child Development ที่ให้ความสำคัญกับการเล่นและการสื่อสารระหว่างเด็กกับผู้ดูแล รวมทั้งการสังเกตสัญญาณของเด็กและตอบสนองอย่างเหมาะสม ซึ่งสามารถสนับสนุนพัฒนาการด้านการเคลื่อนไหว ภาษาและความคิด รวมถึงด้านสังคมและอารมณ์ได้

ดังนั้น พ่อแม่ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนบ้านให้เป็นห้องเรียน เพียงเปลี่ยนบางช่วงเวลาธรรมดาให้กลายเป็น บทสนทนาที่มีความหมาย ก็มีคุณค่ามากแล้ว

การเล่นไม่ใช่เวลาที่เสียไป

บางครั้งผู้ใหญ่มองเด็กเล่นแล้วคิดว่า “เล่นทั้งวัน เมื่อไรจะเรียนหนังสือ?” แต่ในโลกของเด็ก การเล่นคือหนึ่งในวิธีสำคัญของการเรียนรู้

• เด็กต่อบล็อก เขากำลังทดลองเรื่องรูปร่าง ขนาด สมดุล และเหตุผล
• เด็กเล่นขายของ เขาได้ใช้ภาษา ตัวเลข การนับ การแบ่งบทบาท และการเจรจา
• เด็กตักน้ำจากแก้วหนึ่งไปอีกแก้วหนึ่ง เขากำลังสัมผัสแนวคิดเรื่องปริมาตร น้ำหนัก และเหตุและผล
• เด็กเล่นดิน เขากำลังสัมผัสวัสดุ ทดลองแรง บีบ ปั้น แบ่ง รวม และสร้างสิ่งที่อยู่ในจินตนาการออกมาเป็นรูปธรรม

เด็กถามว่า “ทำไม?” แล้วถามอีกว่า “แล้วทำไม?” คำถามเหล่านี้อาจทำให้ผู้ใหญ่เหนื่อย แต่สำหรับเด็ก เขากำลังพยายามทำความเข้าใจว่า โลกใบนี้ทำงานอย่างไร

สิ่งหนึ่งที่พ่อแม่ทำได้จึงไม่ใช่การรีบให้คำตอบทุกครั้ง แต่อาจถามกลับว่า “หนูคิดว่าเพราะอะไร?” เพราะบางครั้งคำถามของผู้ใหญ่ มีค่ามากกว่าคำตอบของผู้ใหญ่เสียอีก

โลกใบแรกไม่ควรกลายเป็นโรงเรียนกวดวิชา

เมื่อเราเห็นความสำคัญของครอบครัวต่อการเรียนรู้ของเด็ก มีสิ่งหนึ่งที่ต้องระวัง อย่าให้ประโยค “พ่อแม่คือครูคนแรกของลูก” กลายเป็นแรงกดดันว่า

• ลูกต้องอ่านได้เร็วกว่าเพื่อน
• ต้องบวกเลขได้ก่อนเข้าโรงเรียน
• ต้องเรียนภาษาอังกฤษตั้งแต่อายุสองขวบ
• ต้องมีแบบฝึกหัดเต็มบ้าน
• หรือพ่อแม่ต้องจัดการเรียนการสอนให้ลูกตลอดเวลา

เป้าหมายของโลกใบแรก ไม่ใช่การสร้างเด็กที่เรียนล่วงหน้าให้มากที่สุด มีสิ่งที่พื้นฐานกว่านั้นมาก เด็กควรค่อย ๆ รู้สึกว่า

• ฉันปลอดภัย
• ฉันเป็นที่รัก
• ฉันพูดแล้วมีคนฟัง
• ฉันถามได้ ลองได้ ผิดได้ และทำใหม่ได้
• และฉันสามารถเรียนรู้สิ่งที่ยังไม่รู้ได้

WHO อธิบายองค์ประกอบของ nurturing care ว่าครอบคลุมทั้งสุขภาพ โภชนาการ ความมั่นคงปลอดภัย การดูแลอย่างตอบสนอง และโอกาสในการเรียนรู้ แสดงให้เห็นว่าพัฒนาการที่ดีไม่ได้มีเพียงมิติด้านวิชาการเท่านั้น

หากเด็กเดินเข้าสู่โรงเรียนพร้อมความรู้สึกว่า “ฉันอยากรู้” นั่นอาจมีค่ากว่าการที่เขาท่องคำตอบได้เป็นร้อยข้อเสียอีก

ไม่ต้องเป็นพ่อแม่ที่เก่งทุกอย่าง

พ่อแม่หลายคนอาจอ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกว่า “แล้วฉันต้องทำขนาดไหน?” คำตอบคือ ไม่จำเป็นต้องเป็นครูมืออาชีพ

ไม่จำเป็นต้องเรียนจบสูง ไม่จำเป็นต้องสอนคณิตศาสตร์เก่ง ไม่จำเป็นต้องพูดภาษาอังกฤษคล่อง และไม่จำเป็นต้องซื้ออุปกรณ์การศึกษาราคาแพง เพราะการเรียนรู้เกิดขึ้นได้ระหว่างชีวิตธรรมดา

• ขณะทำอาหาร ลองถามลูกว่า “ถ้าเรามีไข่ 4 ฟอง ใช้ไป 2 ฟอง เหลือเท่าไร?”
• เวลาไปตลาด “สองอย่างนี้อันไหนแพงกว่า?”
• ขณะเดินกลับบ้าน “วันนี้หนูเห็นอะไรที่เมื่อวานไม่เห็น?”
• เมื่อของเล่นเสีย “เราลองหาดูก่อนไหมว่ามันเสียตรงไหน?”
• ก่อนนอน “วันนี้มีเรื่องอะไรที่หนูสงสัย?”

บ้านทั้งหลังสามารถเป็นพื้นที่เรียนรู้ได้โดยไม่จำเป็นต้องมีคำว่า บทเรียน อยู่เลย

และพ่อแม่ก็ต้องได้รับการดูแลเช่นกัน

เราควรระวังไม่ให้แนวคิดเรื่องครอบครัวกลายเป็นการกล่าวโทษพ่อแม่ หากเด็กคนหนึ่งมีปัญหาด้านการเรียนรู้หรือพัฒนาการ ไม่ได้หมายความว่า พ่อแม่ของเขาสอนไม่ดี

เด็กแต่ละคนแตกต่างกัน และชีวิตของแต่ละครอบครัวก็แตกต่างกัน

• บางครอบครัวต้องทำงานตั้งแต่เช้าจนค่ำ
• บางคนเลี้ยงลูกคนเดียว
• บางครอบครัวมีปัญหาทางเศรษฐกิจ
• บางคนกำลังดูแลสมาชิกครอบครัวหลายคนพร้อมกัน
• และเด็กบางคนก็ต้องการการสนับสนุนเฉพาะด้านมากกว่าคนอื่น

WHO ระบุอย่างชัดเจนว่า แม้ครอบครัวจะเป็นผู้มอบการดูแลที่สำคัญในช่วงต้นชีวิต แต่พ่อแม่และผู้ดูแลจำนวนมากก็ต้องการการสนับสนุนจากบริการและระบบรอบตัวเช่นกัน

งานของสังคมจึงไม่ควรเป็นเพียงการบอกว่า “พ่อแม่ต้องเลี้ยงลูกให้ดี” แต่ควรถามด้วยว่า “เราจะช่วยให้ครอบครัวมีเงื่อนไขที่ดีพอสำหรับการเลี้ยงดูเด็กได้อย่างไร?”

พ่อแม่ไม่ต้องมีคำตอบทุกเรื่อง

มีประโยคหนึ่งที่เด็กทุกคนควรได้ยินจากผู้ใหญ่บ้าง

พ่อก็ไม่รู้เหมือนกัน เราลองหาคำตอบด้วยกันไหม?

ประโยคนี้ไม่ได้ทำให้พ่อแม่ดูรู้น้อยลง ตรงกันข้าม มันกำลังสอนบทเรียนที่สำคัญมากว่า การไม่รู้ไม่ใช่เรื่องน่าอาย

เราไม่จำเป็นต้องรู้ทุกเรื่อง แต่เราสามารถค้นหา ทดลอง ถาม อ่าน ตรวจสอบ และเรียนรู้ได้

นี่อาจเป็นของขวัญชิ้นสำคัญที่สุดที่พ่อแม่มอบให้ลูกได้ ไม่ใช่การทำให้ลูก รู้ทุกอย่าง แต่ทำให้ลูกเชื่อว่า

เมื่อฉันยังไม่รู้ ฉันสามารถเรียนรู้ได้

จากโลกใบแรก สู่โลกใบที่สอง

ชีวิตของเด็กไม่ได้หยุดอยู่ที่บ้าน วันหนึ่งเขาจะเปิดประตูออกไปพบกับ โลกใบที่สอง — โรงเรียน ที่นั่นเขาจะพบครู เพื่อน หนังสือ วิชา ความคิดใหม่ ๆ กฎ กติกา ความสำเร็จ และความผิดหวัง

หน้าที่ของครอบครัวไม่จำเป็นต้องทำงานแทนโรงเรียน เราไม่จำเป็นต้องสร้างเด็กที่เก่งที่สุดก่อนส่งเขาเข้าโรงเรียน สิ่งที่สำคัญกว่าคือการส่งเด็กคนหนึ่งออกจากโลกใบแรกโดยที่เขายัง

• รักการตั้งคำถาม
• กล้าลอง
• ไม่กลัวความผิดพลาด
• ฟังคนอื่นได้
• บอกความคิดของตัวเองได้
• และเชื่อว่าตัวเองเรียนรู้ได้

เพราะหากรากเหล่านี้แข็งแรง เมื่อเขาเข้าสู่โรงเรียน ครูในโลกใบที่สองก็สามารถช่วยให้ต้นไม้ต้นนี้เติบโตต่อไปได้

และเมื่อวันหนึ่งเขาออกจากโรงเรียนไปพบ โลกใบที่สาม — โลกแห่งการทำงานและการใช้ชีวิตจริง เขาจะยังมีสิ่งหนึ่งติดตัวไปด้วย นั่นคือ ความสามารถในการเรียนรู้ตลอดชีวิต

โลกใบแรกของมนุษย์

เราอาจจำครูคนแรกที่โรงเรียนของเราได้ แต่ก่อนหน้าครูคนนั้น ยังมีคนอีกกลุ่มหนึ่งที่สอนเรามานานแล้ว

• คนที่สอนให้เราออกเสียงคำแรก
• สอนให้เราลุกขึ้นหลังจากล้ม
• สอนให้เรารู้จักความรัก
• สอนวิธีพูดกับคนอื่น
• สอนว่าอะไรควรและไม่ควร
• และสอนเราโดยที่หลายครั้งไม่ได้รู้ด้วยซ้ำว่ากำลังสอน

คนนั้นอาจเป็นพ่อ แม่ ปู่ย่า ตายาย หรือผู้ดูแลคนหนึ่ง

เพราะก่อนที่เด็กจะพบกับโรงเรียนแห่งแรกตามความหมายที่เราคุ้นเคย เขามีโรงเรียนอยู่แล้ว โรงเรียนนั้นชื่อว่า “ครอบครัว”

และนี่คือโลกใบแรกของการเรียนรู้ของมนุษย์